بنابراين وجود اختلاف در شرايط و اجزاء ، نشان مىدهد كه اين الفاظ در شريعت‌هاى گذشته و در شريعت اسلام ، باهم از جهت معنا و مفهوم ، اختلاف دارند و اين اختلاف ، سبب اختلاف در حقيقت و ماهيّت مىشود ، و لذا در شريعت اسلام اين الفاظ براى معانى جديد ، وضع شده‌اند و به‌همين‌جهت ، مىتوان از وجود و عدم حقيقت شرعيّه بحث كرد . جواب : درست است كه معانى اين الفاظ در شريعت اسلام با شريعت‌هاى گذشته ، از لحاظ اجزاء و شرايط تفاوت دارد ، ولى اختلاف اجزاء و شرايط ، دليل بر اختلاف معانى و مفاهيم نيست ، زيرا ممكن است معنا ، كلّى و قدر مشترك و جامعى باشد كه مصاديق گوناگونى دارد . مثلا معناى لفظ « صلاة » ، كلّى و داراى مصاديق است ، زيرا « صلاة » عبارت است از هر عملى كه موجب تقرّب به سوى خداوند باشد . اين معناى صلاة كه معناى جامعى است ، بر مصاديق مختلفى منطبق است ، يعنى شامل صلاة در شريعت‌هاى گذشته و صلاة در شريعت اسلام مىشود . بنابراين « صلاة » در تمام شرايع ، يك حقيقت است و آن « عمل عبادى است كه سبب قرب إلى اللّه » مىشود ، و فقط مصاديق آن در شريعت‌ها ، از جهت اجزاء و شرايط متفاوت است . علاوه همين الفاظ در شريعت اسلام هم حالات و مصاديق مختلفى دارد . مثلا « صلاة » در شريعت اسلام ، به حسب اختلاف حالات ، شرايط ، ازمنه و أمكنه ، متفاوت است ، مثل : نماز حاضر و نماز مسافر ، نماز با تمكّن از قيام ، نماز در حال نشسته يا خوابيده ، نماز غرقاء و . . . ، درحالىكه اختلاف مصاديق « صلاة » در اسلام ، به حسب اختلاف حالات مكلّفين ، سبب اختلاف در معنا و ماهيّت صلاة نمىشود . بنابراين چون اختلاف به حسب شرايط و اجزاء ، سبب اختلاف در معنا و ماهيّت و حقيقت عبادت نمىشود ، حقيقت شرعيّه زمينه‌اى براى بحث ندارد . « 1 »

--> ( 1 ) . فرزند مرحوم آخوند خراسانى ، در اينجا اشكال مىكند كه : معلوم نيست اين الفاظ در شرايع گذشته هم بوده باشد ، مثلا در شريعت‌هاى گذشته كلمهء « صلاة يا صوم و يا . . . » نبوده است ، زيرا الفاظ ، سريانى يا عبرانى بود . پس چون اين الفاظ در شرايع سابق نبود - هرچند معناى آنها باشد - جاى بحث از حقيقت شرعيّه هست . ولى از اين اشكال جواب داده مىشود كه : به‌هرحال اگر قائل شويم كه معناى اين الفاظ در شريعت‌هاى گذشته بوده است ، جاى بحث از حقيقت شرعيّه نمىباشد و اختلاف در الفاظ از حيث زبان ، موجب اختلاف در ماهيّت نمىشود .